تقویم اخبار

اسفند 1397
ی د س چ پ آ ش
27 28 29 30 1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 1 2

بایگانی اخبار

لینک به روزنه

www.rovzane.com

چوله‌قزک، عروسک باران کودکان نیشابور

 از مطالعه اساطیر و آیین‌ها و مناسک و رسوم مختلف مردم، در سراسر جهان، بر می‌آید که آب، همواره به عنوان «بن‌مایه آفرینش» و بارورکننده و زاینده، مورد تقدیس و ستایش بوده است و همواره، اقوام گوناگون، برای آن، سرشتی جادویی قائل بوده‌اند. در حوزه‌های گوناگون فرهنگی و با توجه به جغرافیای بومی آیین‌ها، باورداشت‌های گوناگونی، در مورد آب، مشاهده می‌شود. یکی از این حوزه‌های فرهنگی، ایران است که با توجه به خصوصیات جغرافیایی، اقلیم‌های متفاوتی را در بر می‌گیرد. در بیشتر این آیین‌ها، هراس و نگرانی از خشکسالی، به چشم می‌خورد؛ از همین روی، مراسمی چون عروسی آب و دعاهای باران، و نماز و نیایش برای طلب باران ... برای باران‌خواهی پدید می‌آید.

   یکی از زیرحوزه‌های فرهنگی ایران، زیرحوزه فرهنگی نیشابور است که از لحاظ قدمت و دیرینگی، از پیشینه‌ای پربار در تاریخ و فرهنگ ایران برخوردار است. دشت نیشابور با در کنار داشتن رشته کوه‌های بینالود و در بر داشتن دوازده رودخانه محلی دائمی و فصلی، دارای اقلمیی بخشنده و سرزمینی حاصلخیز است. کشاورزی و دامپروری در این دشت زرخیز، رونق فراوان دارد و در بیشتر مناطق این دیار، اساس زندگی معیشتی مردم را تشکیل می‌دهد. از این روی، آب، به عنوان محور توليد در دشت نیشابور، نقش حياتي دارد. اما گاه، خشکسالی روی می‌نماید و کم‌آبی، ژرفای جان کشتزارها و باغستان‌ها را آزرده‌ و بیمار می‌دارد. باری! تاریخ این دیار، خشکسالی‌های جانفرسایی را گزارش می‌نماید که بر زندگی مردم و بویژه کشاورزان تاثیر گذاشته و پیرو آن، آیین‌هایی پیرامون آب، باران و باران‌خواهی در میان مردمان این دیار، سامان یافته. از این روی، یکی از محورهای فرهنگ عامه و فولکلور منطقه دشت نیشابور، پیرامون آب و باران شکل گرفته است.

  چوله قزک عروسک باران نیشابور

در موارد كمبود آب و نزولات جوي، در برخي نقاط دشت نیشابور، به خواست و حاجت بارش باران، مردم دعا نوشته و به شاخه‌هاي درختان مي‌بندند و يا زنان «آش بي بي فاطمه» مي‌پزند و بين همسايه‌ها پخش مي‌كنند و در برخي مناطق نيز سه روز متوالي روزه مي‌گيرند و در آخرين روز، به صحرايي مي‌روند و دسته‌جمعي، از خداوند بزرگ، طلب باران مي‌كنند.

 یکی دیگر از آیین‌های بارانخواهی کهن‌دیار نیشابور، به ویژه در میان کشاورزان و روستائیان، آیین «چوله‌قزک» است. چوله‌قزک، «عروسک باران نیشابوری» است.

 کودکان در آیین «چوله‌قزک»، نقشی بنیادین داشته و در واقع، اجراکننده اصلی آیین باران‌خواهی می‌باشند. در وبگاه خبرگزاری میراث فرهنگی، در مطلبی با عنوان «چوله قزک، طلب باران بچه‌های نیشابور»، آیین بارانخواهی کودکان نیشابور  را چنین توصیف نموده است: «قدیم‌ترها صدای ترانه‌های کودکانه در کوچه پس کوچه‌های روستایی نیشابور، نویدبخش سنتی بود که در زبان محلی آن را «چوله قزک» می‌خواندند و شامل مراسمی بود برای طلب باران، از درگاه پروردگار.

 در واقع کودکان، دست‌اندرکاران واقعی این سنت بودند. به این ترتیب که هرگاه خشکسالی در نیشابور به اوج خود می‌رسید و مردم برای انجام کارهای کشاورزی خود به باران بیشتر، احتیاج پیدا می‌کردند، کودکان با تشویق بزرگ‌ترهای خود، مترسکی می‌ساختند و به آن پارچه‎هایی الوان و لباس‎هایی بلند می‎پوشاندند و در کوچه‌های ده، راه می‌افتادند و این آواز را با صدایی کودکانه سر می‌دادند:

«چوله قزک باران کن / بارون بی پایان کن / گندم به زیر خاکه / از تشنگی هلاکه / بزغاله شیر میه / چپو پنیر میه»

همزمان با خواندن این سرود بود که به درب منازل می‌رفتند. رسم بود اهل خانه، مقداری شیرینی و یا پول به آنها دهند و گاهی هم در حرکتی سمبلیک و به نشانه باران‌خواهی، مقداری آب هم، روی بچه‌ها می‌پاشیدند. بعد از پایان این نمایش نمادین، نیشابوری‌ها به انتظار باران می‌ماندند. آنها مطمئن بودند خدا صدای بچه‌ها را شنیده است.»

 باران خواهی کودکان نیشابور  

«چوله‌قزک»، در فرهنگ شفاهی نیشابوریان، به مترسکی اتلاق می‌‌گردد که پیکره آن از دو قطعه چوب، به صورت چلیپایی (= عمود بر هم) درست شده و با تکه‌ها و بریده‌های پارچه‌های رنگارنگ، زینت یافته و آراسته شده باشد. می‌گویند در روزگاری نه‌چندان دور، که عروسک‌های تولید انبوه امروزی، نبود. چوله‌قزک‌های کوچک، عروسک بازی کودکان نشابور بوده است. در میان خاطرات پیران و قدیمی‌ها، ردپای چوله‌قزک را حتی در میان برخی جشن‌ها و آیین‌ها و مناسبت‌های شادمانه مردم این دیار نیز می‌توان یافت. همچنین قدیم‌ترها، گاه کسی را که بسیار ضعیف‌الجثه و لاغراندام بود به چوله‌قزک تشبیه می‌کردند و می‌گفتند «و چوله قزک ممنه» یعنی به چوله‌قزک می‌ماند یا اینکه، شبیه چوله‌قزک است.

 به گمان نگارنده، اسم مرکب «چوله قزک» از سه جزء «چو» + «له» و «قزک» تشکیل گردیده است. با این پیشینه، شاید بتوان وجه تسمیه «چوله قزک» را با مراجعه به گویش نیشابوری، بدین گونه باز جُست؛

- جزء اول، یعنی «چو» (čōw)، در گویش نیشابوری، «چوب» را گویند.

- جزء دوم، یعنی «له» (la)، که می‌توان از آن کاربرد نسبت (= چوبی، منسوب به چوب) و یا معیّت (همراه با چوب، با چوب) برداشت نمود.

جزء سوم، یعنی «قزک» (qƏzak) را اگر اسمی مرکب (از «قیز» یا «قز» به معنی «دختر» در تُرکی + کاف تصغیر) در نظر گیریم به معنای «دختر کوچک» یا «دخترک» می‌باشد که البته با کاربرد آن به عنوان «دخترک چوبی» که ابزار بازی کودکان نیز می‌باشد  نیز تناسب دارد. باید بیفزاییم که در گویش نیشابوری، واژه‌ای مرکب، مانند «خله‌قزی» به معنی «خاله-دختر» داریم که می‌توان به عنوان شاهدی دیگر بر کاربرد این گونه برداشت، در گویش نیشابوری باشد.

 

اما در برخی گفتارها «چوله قزک» به شکل «شوله قیشک» یا «چوله کیشک» نیز به کار می‌رود، در صورت توجه به این موضوع، و توجه به اینکه «شوله» که در گویش نیشابوری به ترکه‌ها یا شاخه‌های نسبتا نازکتر درختان گفته می‌شود، و نیز ماهیت متحول آوایی زبان، می‌توان «چوله‌قزک»، «شوله‌کیشک» یا «چوله‌قیشک» را به معنای «افزار چوبی کیش کننده» دانست که البته با توجه به اینکه برخی‌ گویشوران، «چوله‌قزک» را با «دلّهور» (dƏllƏhōr) (=داهول= مترسک: آدمک برپای شده بر سر مزارع و کشتزارها برای رماندن و کیشاندن پرندگان و جانوران) یکی می‌دانند چندان نابجا و بی‌تناسب به نظر نمی‌رسد. یکی از دوستان تعبیری جالب در مورد چوله‌‌قزک دارد و آن را گونه تغییر یافته «چولغزک» یعنی چوب+لغز+ک می‌داند اما به گمان نگارنده، «چوله‌قزک» در همان کاربرد معنایی یادشده نخستین، یعنی «دخترک چوبی» یا «دختر کوچک چوبی»، پایه تحلیلی و معنایی محکم‌تری دارد و اینکه پیکره چوبی چوله‌قزک را با پارچه‌های رنگارنگ می‌پوشند و گاه، چهره این عروسک چوبین را نیز می‌آرایند، خود، تاییدگر این معناست.  

 

به هر حال و با نگاه به کلیت مفهومی این ابزار آیینی عامه؛ «چوله‌قزک»، عروسک باران نیشابوری است. «چوله‌قزک» در باور فولکلوریک نیشابوری، دخترکی چوبین با لباس‌های رنگارنگ و شادمانه و نویدآور باران و رحمت الهی است. «چوله‌قزک»، رمزی است ساده و شادیانه، میان دهگان و روستایی نیشابوری با منشاء همه تحولات جهان؛ بنده باورمند و شیفته، از خداوند خود، با دلی صافی و بی‌ریا، در سخت‌ترین حالت خشکسالی، شادیانه و در قالب یک آیین روشن‌بینانه و پاک‌دلانه، کمک می‌خواهد. «چوله‌قزک»، نماد بارانخواهی نیشابوریان است. و سرانجام، آنچه که به عنوان پیشنهاد کاربردی، در زمینه «چوله‌قزک» می‎‌توان مطرح نمود این است که:

- یکی از عناصر شکل‌دهنده جزئی از هویت فولکلوریک «موزه مردمشناسی نیشابور»، باید چوله قزک و آیین بارنخواهی کودکان نیشابور باشد.

- چوله‌قزک و آیین بارنخواهی کودکان نیشابور، می‌تواند منبع الهام پدیدآورنده یکی از «المان‌های شهری نیشابور» باشد.

- همچنین چوله‌قزک و آیین بارانخواهی کودکان نیشابور، می‌تواند منبع الهام «تولید یک فیلم مستند، یا خلق یک قطعه موسیقی، شعر یا داستان کوتاه یا هر اثر هنری دیگر» باشد.

صبا

#1 عطف به: چوله‌قزک، عروسک باران کودکان نیشابور

avatar
ش - چهارشنبه 04 تیر 1393  

خیلی ممنون ازاین اطلاعات با ارزشی که در اختیار همگان قرار می دهید

#2 عطف به: چوله‌قزک، عروسک باران کودکان نیشابور

avatar
محمدرضا - چهارشنبه 04 تیر 1393  

سلام
ممنون واقعا جالب بود بنده که چندین سال در نیشابور زندگی کردم تا حالا اصلا فلسفله چوله قزک رو نمیدونستم

#3 عطف به: چوله‌قزک، عروسک باران کودکان نیشابور

avatar
ریحانه - دوشنبه 13 دی 1395  

این مراسم اصلش برای کورد هاست و اسمش بوکه بارانه

درج نظر

کد موجود در تصویری که مشاهده می کنید را وارد کنید
XML نظرات: RSS | Atom

پل های ارتباطی کاربران گرامی با روزنه

مناسبت ها

بیانیه «گام دوم انقلاب» خطاب به ملت ایران

اوقات شرعی نیشابور

۰۴:۴۹
۰۶:۱۵
۱۱:۴۸
۱۷:۲۲
۱۷:۳۹

آمار بازدیدکنندگان

۱۲
۹۳۵
۱۶۷۵
۹۸۸۱۹۴۴